Przekraczanie granic między sferami egzystencji
Ładowanie...
Data
Autorzy
Tytuł czasopisma
ISSN czasopisma
Tytuł tomu
Wydawca
Wydawnictwo WSB-NLU
Abstrakt
Publikacja ma charakter rozmów o współczesnej psychologii. Tom w założeniu miał być forum wymiany doświadczeń psychologów – zarówno teoretyków, jak i praktyków. Tym samym powstała przestrzeń do dyskusji autorów przede wszystkim związanych z uczelnią WSB-NLU, ale publikacja jest także otwarta dla autorów z innych ośrodków akademickich.
Prace w niniejszej monografii zostały zgromadzone w dwóch zakresach tematycznych. Pierwsza część to publikacje przeglądowe, mieszczące się w nurcie psychologii teoretycznej, która zajmuje się poznawaniem praw, jakie rządzą czynnościami psychicznymi człowieka. Druga część to publikacje mające walor pragmatyczny. Ta część pokazuje wybrane aspekty życia, które stanowią signum temporis współczesnego świata, odkrywa ich mechanizm, a także daje odpowiedź na pytanie o to, jak skutecznie może działać w ich obszarze interwencja psychologiczna.
Część artykułów realizuje gatunek review article – rozdział I w tomie. To teksty, które dokonują przeglądu stanu wiedzy w danym zakresie. Ich nadrzędnym zadaniem jest opis aktualnego poziomu wiedzy na temat wybranego aspektu w obrębie psychologii. W tomie są różne rodzaje artykułów przeglądowych. Jedne są prowadzone jako narracja – przekazują wszystkie znane informacje na dany temat; drugie mają charakter metaanalizy – porównują dawne i obecne teorie, opisują zgromadzone dotychczas dane; jeszcze inne mają podejście systematyczne – prezentują, przeszukują informacje, szukając rozwiązania danego problemu. Wszystkie dokonują syntezy źródeł informacji na dany temat i precyzują rozumienie przeglądanej kwestii w świetle literatury przedmiotu. Dodatkowym aspektem jest możliwość zapoznania się z procedurami badawczymi, metodyką postępowania poznawczego czy z narzędziami diagnostycznymi, jakie były stosowane przez badaczy, do jakich odwołują się autorzy tego rozdziału.
Inna część to artykuły o spojrzeniu pragmatycznym na różne psychologiczne problemy we współczesnym świecie – rozdział II. Różnorodność podejmowanych wątków tematycznych daje wielowątkowy przegląd istotnych zagadnień w ich praktycznej odsłonie. Ta część inspiruje czytelnika do rozpatrywania konkretnych zjawisk i przypadków w kontekście uwarunkowań XXI wieku; ma pokazać, jak wiedza z różnych obszarów psychologii przekłada się na funkcjonowanie w codziennym życiu. Artykuły ilustrują, na czym polega praktyczne wykorzystanie wiedzy psychologicznej w kontaktach z innymi ludźmi, ale także z instytucjami, zarówno w relacjach prywatnych, jak i zawodowych; w środowisku pracy i poza nim.
Opis
Psychologia opisuje dziś rzeczywistość, która zmienia się szybciej, niż powstaje język jej opisu. Automatyzacja procesów kadrowych i wejście sztucznej inteligencji do środowiska pracy, swobodny dostęp dzieci do treści adresowanych do dorosłych, starzenie się społeczeństw i rosnąca liczba opiekunów rodzinnych, wreszcie wojna toczona za wschodnią granicą Polski to zjawiska, wobec których badacz nie dysponuje jeszcze ustabilizowaną teorią, a praktyk ma już przed sobą pacjenta. Odstęp między tempem zmiany a tempem, w jakim nauka wypracowuje dla niej pojęcia i narzędzia, wyznacza pole niniejszego tomu.
Warto od razu wyjaśnić, co rozumiemy przez sfery egzystencji. Tytuł mógłby bowiem zapowiadać rozprawę filozoficzną, a taka nie jest intencją tego tomu. Nie chodzi o egzystencję w sensie metafizycznym, lecz o konkretne obszary życia, w których człowiek dziś realnie się porusza – o ciało i zdrowie, pracę, relacje rodzinne i społeczne oraz środowisko technologiczne. Granice przebiegają między tymi obszarami, a przekraczanie granic oznacza sytuację, w której doświadczenie z jednej sfery przenika do drugiej. Dzieje się tak, gdy stres zawodowy staje się dolegliwością ciała, gdy technologia wchodzi w relację pracy, gdy choroba bliskiej osoby staje się problemem wynikającym z działania systemu opieki. W tym, a nie w rejestrze filozoficznym, mieści się sens tytułu.
Tom otwiera serię monografii naukowych Dyskurs o społeczeństwie, jednostce i współczesnej technologii. Tytuł części pierwszej - Przekraczanie granic między sferami egzystencji - nazywa to, co łączy zgromadzone prace. Granice, o których mowa, przebiegają między ciałem a umysłem, między jednostką a instytucją, między życiem prywatnym a zawodowym, między człowiekiem a technologią. Część z tych podziałów ma charakter głównie akademicki, pacjent bowiem nie dzieli swojego doświadczenia na neuropsychologiczne i logopedyczne, a pracownik nie rozgranicza stresu na organizacyjny i prywatny. Zebrane teksty starają się przedstawić te zjawiska ponad przyjętymi podziałami.
To, co w tytule brzmi jak metafora, jest w istocie tezą metodologiczną. Granica nie stanowi tu usterki, którą należałoby usunąć, lecz właściwe miejsce współczesnego doświadczenia, a coraz częściej niestety cierpienia. Interesujące nas zagadnienia dotyczące psychologii łączą się na pograniczu różnych zjawisk – wtedy gdy emocja okazuje się zarazem procesem cielesnym i poznawczym, gdy wypalenie jednostki bywa wytworem organizacji, gdy rozwój dziecka splata się z działaniem nie tylko instytucji, ale i algorytmów. W tym przekonaniu mieści się luka badawcza, którą tom stara się nazwać, choć nie rości sobie prawa, by ją domknąć. Celem tomu nie jest zatem wyczerpanie któregokolwiek z tych zagadnień, lecz pokazanie ich we wspólnym kadrze, jako sytuacji człowieka funkcjonującego wobec współczesnych wyzwań zdrowotnych, zawodowych, społecznych i technologicznych. To wspólny punkt odniesienia spaja zebrane rozdziały i sprawia, że czytane razem mówią więcej niż każdy z osobna.
Lukę tę można opisać w dwóch wymiarach. Pierwszy ma charakter temporalny. Aparat pojęciowy psychologii powstaje w rytmie wolniejszym niż przemiany, które ma opisywać, wobec nich dyscyplina pozostaje strukturalnie spóźniona i reaktywna. Kiedy sztuczna inteligencja wchodzi w procesy kadrowe, kiedy pierwszy kontakt dziecka z treścią pornograficzną przypada na wiek wczesnoszkolny, kiedy wojna przenosi się z pola bitwy w przestrzeń znaczeń, praktyk staje wobec zjawiska, dla którego nie istnieje jeszcze ani ustalona kategoria diagnostyczna, ani zwalidowane narzędzie, ani dojrzała teoria. Powstaje pole, na którym rzetelny opis wyprzedza teorię.
Wymiar drugi dotyczy poszukiwania źródła przyczyn dla zjawisk. Psychologia, a wraz z nią dyskurs organizacyjny, medyczny i potoczny, skłonna jest lokować przyczynę trudności w jednostce -w jej odporności, woli, cesze lub deficycie, niedostatecznie teoretyzując system, który te trudności współwytwarza. Tymczasem wiele opisanych w tomie zjawisk ujawnia swoją naturę dopiero wówczas, gdy przesunie się punkt ciężkości z osoby na strukturę. Wypalenie lidera okazuje się produktem ubocznym organizacji premiującej nadmierne zaangażowanie, obciążenie opiekuna osoby z demencją jest konsekwencją luk w systemie wsparcia, a nie słabości charakteru, utrzymująca się nierówność stresu zawodowego kobiet jest zjawiskiem trwającym mimo gwarancji prawnych, a technostres jest kosztem wdrożenia technologii, nie zaś wadą pracownika. Przeniesienie uwagi z jednostki na system nie odbiera człowiekowi podmiotowości przeciwnie, pozwala ją dostrzec w szerszej perspektywie.
Na marginesie obu wymiarów warto odnotować pytanie, które przez cały tom powraca, pytanie o podmiotowość. Chodzi o to, czy człowiek pozostaje w opisie psychologicznym sprawcą własnej historii, czy staje się jedynie nośnikiem zmiennej, kategorii lub wskaźnika. Napięcie między obiektywizacją a zachowaniem sprawstwa przewija się przez zgromadzone prace. Jest to perspektywa, która mam nadzieję, nabierze wyrazistości w kolejnych tomach serii.
Znaczną część zgromadzonych prac stanowią przeglądy i nie jest to cecha przypadkowa ani drugorzędna. Rzetelny przegląd nie streszcza jedynie stanu badań lecz wskazuje jego granice, sprzeczności i miejsca puste, a więc dokładnie to, czego potrzeba tam, gdzie rzeczywistość wyprzedziła teorię. Dobry przegląd przygotowuje grunt pod badania, które dopiero mają powstać, i chroni przed pochopnym formułowaniem twierdzeń tam, gdzie brakuje jeszcze podstaw, by je utrzymać.
Wagę tomu współtworzy jego wielogłosowość. Autorzy reprezentują ośrodki w Polsce, na Ukrainie, Węgrzech i Słowacji, a część prac ukazuje się w języku angielskim. Nie jest to okoliczność wyłącznie formalna. Pytania o przemoc, wojnę, stres zawodowy czy nierówności brzmią inaczej w zależności od tego, skąd zostają zadane, na przykład pytanie o wojnę postawione z perspektywy ukraińskiej ma inną wagę poznawczą niż to samo pytanie zadane z bezpiecznego dystansu. Różnorodność miejsc, z których mówią autorzy, jest zatem nie tłem, lecz częścią odpowiedzi.
Tom świadomie przekracza również granicę między nauką a praktyką. Obok opracowań teoretycznych i przeglądowych znajdują się w nim studia przypadku, badania własne oraz rekomendacje adresowane wprost do praktyki - do medycyny pracy, do organizacji, do terapeuty pracującego z dorosłym pacjentem. Projekt kliniczny realizowany z mieszkańcami domu pomocy społecznej, wywiady z liderami czy analiza dokumentacji kadrowej pokazują, że podział na teorię akademicką i praktykę pomocową jest kolejną z granic, których codzienne doświadczenie nie zna. Tom stara się tę granicę zacierać, nie rezygnując przy tym z rygoru. Różnorodność tematów jest w tym tomie zamierzona i to ona wyznaczyła układ całości. Zamiast porządkować rozdziały według subdyscyplin, pogrupowałam je w dwie części odpowiadające dwóm sposobom podejścia do granicy. Pierwsza zbiera prace, w których pracuje się przede wszystkim pojęciami, przy czym rekonstruuje się spory, porządkuje literaturę i „rozpoznaje teren”. Druga przenosi ciężar na aspekty praktyczne, to jest na zastosowanie w badaniach naukowych, wykorzystanie przy studium przypadku i tworzenie rekomendacji dla praktyki. Kolejność ta prowadzi zatem od namysłu nad tym, jak granicę myśleć, ku pytaniu, co z nią zrobić w gabinecie, w organizacji i w sali wykładowej.
Tom składa się z dwóch części. Pierwsza — Zróżnicowane ujęcia problemów psychologicznych w literaturze przedmiotu — gromadzi prace, w których dominuje namysł teoretyczny i przeglądowy. Alicja Czyrska rekonstruuje spór o udział ciała i mózgu w powstawaniu emocji, proponując ujęcie holistycznego systemu doświadczeniowego. Monika Górowska sięga po strukturalne formy psyche opisane przez Toni Wolff, by zestawić psychometryczny model cech z koncepcją tożsamości narracyjnej. Vasyl Osodlo i Liudmyla Budahiants pytają o adekwatność podejść behawioralnych w badaniach nad przemocą i wojną, sytuując je wobec nowej racjonalności naukowej. Aleksandra Patyk-Rybka porządkuje wiedzę o obciążeniu opiekuna rodzinnego osoby chorej na demencję, w tym o jego uwarunkowaniach, konsekwencjach i dostępnych formach wsparcia. Iryna Tsilynko analizuje etyczne aspekty badań z udziałem dzieci i młodzieży, w których wymóg rzetelności metodologicznej ściera się z obowiązkiem ochrony uczestnika.
Część druga — Wielowątkowość współczesnej psychologii w perspektywie pragmatycznej — przenosi ciężar na zastosowanie. Artur Majchrzak omawia psychologiczne i strukturalne uwarunkowania przeciwdziałania wypaleniu zawodowemu, umieszczając lidera pomiędzy wymaganiami systemu a potrzebami człowieka. Erich Schlesinger, György Pál Pápay i Krzysztof Brocławik przedstawiają dwa opracowania – charakterystykę zaburzeń osobowości typu borderline oraz analizę nierówności płci i stresu zawodowego wśród pracowników administracyjnych w Republice Słowackiej. Adam Sulimski i Krzysztof Brocławik śledzą drogę, jaką metodologia coachingu przebyła od sportu do rozwoju osobistego i zawodowego. Zbigniew Tarkowski omawia terapię neuropsychologiczną i neurologopedyczną osób dorosłych. Tom zamykają dwa teksty Marii Wiśniewskiej, o technostresie towarzyszącym automatyzacji procesów HR oraz o wpływie ekspozycji na treści erotyczne i pornograficzne w Internecie na funkcjonowanie psychospołeczne dzieci i młodzieży.
Żaden ze zgromadzonych tekstów nie zamyka podjętego tematu — i nie taki był ich cel. Wskazane w nich miejsca puste wyznaczają program kolejnych tomów serii. Zamierzeniem redakcji jest, by następne tomy podejmowały te same zobowiązania, które organizują tom pierwszy, by uwagę poświęcaną jednostce równoważyły namysłem nad systemem oraz by łączyły rzetelność przeglądu z wielogłosowością perspektyw i troską o użyteczność praktyczną. Ku tym samym celom powinny zmierzać teksty, które dopiero powstaną. Wiele z zebranych prac to propozycje rzucenia światła na pewne obszary badań. W opracowaniach tych formułuje się pytania, stawia hipotezy i proponuje programy badań, nie zaś gotowe rozstrzygnięcia. Traktuję to jako zaletę, nie brak. W polu, które dopiero się kształtuje, uczciwiej jest dobrze postawić pytanie niż zamknąć je przedwczesnym wnioskiem. W niniejszym słowie wstępnym wszystkie odniesienia do koncepcji, badań i danych przywołano jedynie skrótowo. Czytelnik znajdzie je w poszczególnych rozdziałach, wraz z pełną dokumentacją źródłową.
Słowa kluczowe
zagadnienia współczesnej pychologii, emocje, różnice teorii Jamesa-Langego i Cannona-Barda, klasyczne teorie emocji w psychologii, reakcja fizjologiczna a odczuwanie emocji, occupational burnout, psychological stressors, workplace wellbeing, obciążenie opieką nad chorym z demencją, demencja - opiekun rodzinny, wsparcie instytucjonalne, coaching, coaching sportowy, psychologia coachingu, poczucie sprawstwa, nierówność płci na rynku pracy, stres zawodowy, wsparcie społeczne dla pracowników administracji, dyskryminacja i nierówność płci w pracy, przyczyny i skutki stresu zawodowego u pracowników administracji, różnice płciowe a rynek pracy, zaburzenia osobowości typu borderline, etyczne standardy badań, badania dzieci i młodzieży, Toni Wolff i archetypy, tożsamość narracyjna, metody pomiaru osobowości, sztuczna inteligencja w psychologii, moralna przestrzeń pracy, transgresja etyczna, technostres, treści erotyczne w Internecie, treści pornograficzne w Internecie, intymność, seksualność, relacje dzieci i młodzieży, szkodliwość treści w Internecie, psychologia behawioralna, wojna i przemoc, interakcjonizm symboliczny, psychologia kognitywna, zachowanie społeczne, racjonalność naukowa, bezpieczeństwo międzynarodowe, terapia w neuropsychologii, terapia w neurologopedii
Cytowanie
Felczak, J. (red.). (2025). Przekraczanie granic między sferami egzystencji. T. 1. Wydawnictwo WSB-NLU.